LUNCHEN IN THE BIG APPLE

Elke werkdag rond de middag breekt een georganiseerde chaos uit in New York. Miljoenen mensen hebben honger. Ze willen eten! Niet straks maar NU! Elke dag staat een gigantisch leger van personeel voor hen paraat. In superchique restaurants, hippe tenten, ouderwetse diners, kleurige salad- en sandwichbars, volkse cafetaria, eenvoudige straatkraampjes en gourmet food trucks. Toeristen en zelfs doorgewinterde New Yorkers zoals ik staan versteld van de omvang en de haast van die massa. En ook van de verbluffende keuze aan eten die voor hen klaarstaat. Zin in een pastrami sandwich? Gegrilde kalfshart op Peruaanse wijze, een kom Manhattan clam chowder, een vers gemberdrankje of een warme Luikse wafel met spek en bonen? Waar je ook zin in hebt, in New York is het te krijgen.

Het moderne begrip ‘lunch’ is in New York geboren. Traditioneel was het middagmaal in Amerika zowel als in Europa, de belangrijkste maaltijd van de dag. Dat heette ‘dinner’ terwijl ‘lunch’ de naam was voor een hapje tussendoor dat zowel overdag als ‘avonds kon worden verorberd. Tijdens de 19de eeuw begon het maaltijdenpatroon te veranderen, onder druk van de industrialisatie. Nergens was die verandering zo groot als in New York. De grootste stad van Amerika was het bruisende centrum van handel, industrie en financieen. Arbeiders en bedienden kregen een opgelegde tijd voor hun middaghap, vaak minder dan een half uur. De uitgebreide maaltijd (het diner), kon alleen nog ‘s avonds. Lunch werd de benaming voor wat mensen aten tussen ongeveer twaalf en twee uur.

Tegen 1900 was New York een stad geworden waar alles draaide rond snelheid en efficientie. Zakhorloges geraakten wijdverspreid en prikklokken werden ingevoerd om te controleren of werknemers stipt toekwamen en vertrokken. Het belangrijkste van de lunchpauze was niet wat er werd opgediend maar hoeveel tijd het kostte om het op te eten. De term ‘quick-lunch’ werd een begrip in New York en verspreidde zich vandaar over heel het land. Het verwees niet alleen naar het suppersnelle middagmaal maar ook naar de restaurants die zich erin specialiseerden. De groeiende afstand tussen woon- en werkplaats versterkte de trend. Het commerciele centrum van New York was gelegen in het zuidelijk gedeelte van het eiland Manhattan, maar steeds meer middenstanders, groothandelaars en bankiers verhuisden naar rustiger woonbuurten verder noordwaarts. Even heen en terug naar huis om er te eten werd onpractisch. In plaats daarvan stilden ze hun honger in een quick-lunch zodat ze snel weer aan de slag konden.

In 1912 introduceerden de New Yorkers Joe Horn en Frank Hadart de eerste ‘Automat’, een concept dat in Europa al bestond sinds de jaren 1880. Het was een prachtige zaak met een twee verdiepingen hoge gevel van glasramen, marmeren vloeren en weelderig gebeeldhouwde plafonds, smak in het midden van Times Square. New York was meteen verkocht. Efficienter kon het niet. Je deponeerde een nickel (5 cent) in een gleuf, opende een deurtje en trok er bijvoorbeeld een kommetje kool- en aardappelsla, een portie varkensham met ananas of een punt cheesecake uit. Het was een modern mirakel. Tegen het begin van de jaren 1930 had New York 41 dergelijke Automats. Op hun hoogtepunt verschaften ze dagelijks verse en goedkope maaltijden aan 750.000 mensen uit alle sociale lagen van de bevolking. Tegen de jaren 1950 begon hun populariteit af te nemen door de concurrentie van nieuwe fast food joints en bedrijfscafetaria. Een ander probleem was het feit dat de Automats enkel munten van 5 en 25 cent accepteerden. De laatste Automat sloot in 1991 zijn deuren. Er zijn nog altijd New Yorkers die dit betreuren.

Een minder goedkope manier van lunchen is de ‘power lunch’. De term werd voor het eerst gebruikt in Esquire in 1979 in een artikel over de Grill Room van het Four Seasons restaurant in New York (gesloten in 2016). Het fenomeen zelf bestond al veel langer. Zakenmannen met status hoefden zich niet aan een krappe lunchpauze van een halfuurtje te houden. Ze konden rustig hun tijd nemen om met collega’s uit eten te gaan en intussen deals te bespreken. Het idee van de zakenlunch werd in de jaren 1830 gelanceerd door Delmonico’s, een duur restaurant niet ver van Wall Street. De ‘power lunch’ is niet alleen in de zakenwereld een begrip. Ook andere New Yorkers maken lunchafspraken om contacten te leggen, ideeen uit te wisselen, de concurrentie te monsteren en zichzelf ervan te verzekeren dat ze nog meetellen

Maar ook dure restaurants gaan vervelen. Daarom lunchen zakenlui ook wel aan een van de duizenden eetkraampjes. Rijk en arm, van duurgeklede bankiers en managers tot bouwvakkers en studenten, staan elke dag samen geduldig aan te schuiven voor de culinaire tovenaars van de straat. New Yorkser kan het niet. Je eet je bagel, kip biryani, gegrild broodje met kaas, tamales Colombianos of hotdog met uiensaus rechtopstaand, wandelend of zittend op een plein of in een park.

Elke dag eten honderdduizenden New Yorkers een gratis lunch. De kinderen van de stadsscholen krijgen, naargelang van het inkomen van hun ouders, een gratis of zeer goedkope lunch op school (ontbijt op school is gratis voor alle kinderen). Die traditie begon in 1908 in een basisschool bij Times Square. Een halve eeuw later dienden alle openbare scholen in heel het land een lunch aan te bieden aan hun leerlingen. Verder zijn er heel wat ‘soup kitchens’ (gaarkeukens) waar daklozen en mensen met een klein of geen pensioen terecht kunnen voor een gratis warme maaltijd. Sommige intiatieven gaan uit van de stad, maar de meeste worden opgezet door liefdadigheidsorganisaties en zelfs individuen. Jammer genoeg worden de rijen wachtenden de laatste jaren steeds langer. Meer dan eens is het eten op nog voor iedereen is bediend en moeten mensen met honger haar huis worden gestuurd. Ook dat is een deel van de realiteit in deze stad van ongelooflijke overvloed.

Dit stuk verscheen eerder in het reismagazine GOODBYE.

Advertisements
This entry was posted in culinair and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

One Response to LUNCHEN IN THE BIG APPLE

  1. Tom Depuydt says:

    Mooi artikel!
    Groetjes
    Tom

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s